Karahasanlılar, kendi kurdukları köyler dışında, aşağıda belirtilen başka toplumlar tarafından kurulan yerleşim birimlerinde kalabalık veya az nüfusla; kısa süreli veya uzun süreli olarak beraber yaşamışlardır. Bu yerlerin bir kısmında halen bu toplumlarla beraber yaşamaktadırlar.
a) Armutalan (Çöplü) Köyü/Elbistan
Bu köye ilk yerleşenler, Dulkadir Türkmenleri arasında zikredilen ve Avşar boyuna bağlı olan, Çöplü Cemaati[73] mensuplarıdır. Çöplü Türkmenleri, XVI. yüzyıl ve sonrasındaki kayıtlarda Yeni İl’ de görülmüşlerdir[74]. Muhtemelen o sıralarda Çöplü köyü civarındaki yaylaları, yaylak olarak kullanmışlardır.
Armutalan (Çöplü) Köyü’nden bir görünüş
Karahasanlılardan bu köye gelen ilk kişi, 1839 doğumlu Kamber oğlu Mehmet’tir[*]. Mehmet buraya geldiğinde, 1847 doğumlu Şahin (Cımo) oğlu Emirhan[**] ile yukarıda bahsedilen Çöplü Cemaati mensuplarından bazıları köyde bulunmaktaydı. Emirhan’ın köyde kayda değer miktarda arazisi vardı. Mehmet, Emirhan’dan bazı taşınmazları satın alarak buraya kalıcı biçimde yerleşmiştir. Bir süre sonra, kaçırdığı bir kadın nedeniyle Kör Asef de geçici olarak bu köye gelmiştir. Daha önce mezra statüsünde bulunan Armutalan’da yaşayan Karahasanlılar, Karahasanuşağı Köyü nüfusuna, diğerleri ise Tapkıran Köyü nüfusuna kayıtlıydı.
Armutalan, 2003 yılında köy statüsü kazanarak ayrı bir muhtarlık hâline gelince, burada yaşayanların nüfus kayıtları resen bu köye aktarılmıştır.
Kahramanmaraş ilinin Elbistan ilçesine bağlı olan Armutalan, il merkezine 199 km, ilçeye de 58 km uzaklıktadır. Karasal iklimin etki alanı içerisinde kalan köyün ekonomisi, tarım ve hayvancılığa dayalıdır. Armutalan’ın batısında Tapkıran, kuzeyinde Atmalıkaşanlı köyleri yer almaktadır. Köyde, ilköğretim okulu, içme suyu şebekesi, elektrik şebekesi ve sabit telefon mevcuttur. Köye ulaşımı sağlayan yolun büyük bir bölümü asfalt ile kaplıdır. Köyde, Karahasanlı olan, Kahraman (Derviş ve Hasan Ağa) ve İmre (Cıllo Ağalar) aileleri yaşamaktadır.
Köyün doğusunda yer alan ve Roma dönemine ait olduğu düşünülen bir kilise kalıntısı bulunmaktadır. Ruhban sınıfının kullandığı ve cami mihraplarını andıran bölüm dışındaki kısımlar yıkılmış durumdadır.
Delibaş İbrahim, Karahasanuşağı köyünden ayrıldıktan sonra Demircilik köyüne gidip, Çaputlu Çalı mevkii denilen yere yerleşmiş. Buradaki ham araziyi sürüp ekmek suretiyle çiftçilik yapmış. Delibaş İbrahim, bu amaçla köyde epeyce bir yer sürmüş. Komşusu olan bir kadın, onun bu kadar yer sürmesine kızmış ve “İbrahim, istersen gel bizim evi de sür,” demiştir. Kadının dediklerine çok gücenen İbrahim, duyduğu kırgınlıkla neyi var, neyi yok toplayıp, Gavurviran’a (Türkveren) gitmiş[75].
Demircilik köyünün doğusunda Türkören ve İkizpınar (Çopur); batısında Ambarcık, kuzeyinde Gündere (Avliya); güneyinde Malap ve Akbayır (Til) köyleri bulunmaktadır. İlçe merkezine 10 km uzaklıktadır.
Halen bu köyde yerleşik olarak yaşayan ve Avşar boyuna bağlı olan Demircilü Cemaatinin[76], 1530 yılında Aynü’l-Arus nahiyesine bağlı olduğu,1532 yılında da Dulkadir Türkmenleri içindeki Kızıllu Cemaati olarak Maraş sancağında Demirci oğlu Cemaati olarak kayda alındığı tespit edilmiştir[77]. 1563 yılında ise Dulkadir Türkmenleri ve Maraş Yörükleri olarak zikredilen aynı cemaatin, Maraş sancağı, Göğercinlik nahiyesinde bulunduğu ve ziraatla uğraştığı kaydedilmiştir[78]. Kanuni Devri’ne (1520-1566) ait bir belgede de Maraş sancağı, Elbistan kazası, Sarsab nahiyesinde bulunan Elmalı köyüne bağlı Gürün mezrasını ekinlik olarak kullandıkları görülmüştür.[79]. Köyün adı, 1884-1890 yılları arasında, “Demircibeg” olarak kayıtlara geçmiştir[80].
Demircilik’ten bir görünüş
1994 yılında Belediye statüsü kazanan Demircilik, 30 Mart 2014 tarihinde mahalleye dönüştürülmüştür. 2022 yılındaki nüfusu 1177’dir. Söğütlü Çayı’nın güneyine kurulmuş olup, geniş bir araziye sahiptir. Dörtte üçü kıraç, dörtte biri sulu olan bu arazide özellikle buğday, arpa, pancar, patates, mısır ve ayçiçeği gibi ürünler yetiştirilmektedir. Köyde ayrıca büyükbaş ve küçükbaş hayvancılığı yapılmaktadır.
c) Domolar (Kizirler) Köyü/Elbistan
Atmalılar Federasyonuna idari bir kol olarak bağlı olan[81] Kizirler’in kurduğu bu köy, İkizpınar köyü muhtarlığını oluşturan iki köyden biridir.
Domolar Köyü’nden bir görünüş
Kahramanmaraş iline 188 km, Elbistan ilçesine 28 km uzaklıktadır. Karasal iklimin etki alanı içerisinde bulunan köyün ekonomisi, tarım ve hayvancılığa dayalıdır. Doğusunda Yalak ve Sevdilli, batısında İkizpınar, kuzeyinde Kavaktepe (Kenolar), güneyinde Gücük ve Özbek köyleri yer almaktadır.
Köyde yaşayan kabile ve aileler şunlardır:
- Kizirler: Özdemir (Hasolar), Düzdemir (Kel Hakkolar), Demir (Domolar-Kalolar) ve Sarıkaya (Zarolar),
- Sadakalar: Görür (Ömerler) ve Toto (Tuttolar),
- Begiller: Aybakar (Konturlar),
- Diğerleri: Bostan (Gudolar), Kazcı (Haylolar) ve Polat (Hayranlar).
Daha önce bu köyde yaşayan Misti Kamikeler (Karabay) Kangal köyüne; Birimlerden olan Tongolar[*](Ahraz Haci’nin ailesi), da Karahasanuşağı köyüne gitmiş.
d) Gündere (Avliya) Köyü/Elbistan
Kahramanmaraş ilinin Elbistan ilçesine bağlı olan Gündere, il merkezine 159 km, ilçeye de 18 km uzaklıktadır. Karasal iklimin etki alanı içindedir. Ekonomisi, tarım ve hayvancılığa dayalıdır. Köyün doğusunda Türkören, batısında Geçit, kuzeyinde Büyük Yapalak, güneyinde de Bakış köyleri yer almaktadır. Köyde, ilköğretim okulu, içme suyu, elektrik şebekesi ve sabit telefon mevcuttur. Köye ulaşımı sağlayan yolun tamamı asfaltla kaplıdır.
Gündere (Avliya) Köyü’nden bir görünüş
1530 yılında Aynü’l-Arūs nahiyesine bağlı görünen Avliya’nın bulunduğu yerde 1563 yılında ziraat yapıldığı tespit edilmiştir[82].
Başka bir belgede de 1532 yılında ziraatla uğraşan Bayındır boyuna bağlı Evliyâlu Cemaatinin burada bulunduğu kaydedilmiştir[83]. Köy mensuplarının Şereflikoçhisar’dan bu köye geldikleri rivayet edilmiştir[84]. Bunların çoğunlukla, Dulkadirli Türkmenleri içinde görünen ve Oğuzların Yıva boyuna bağlı Şereflü oymağından olduğu düşünülmektedir[85]. XVI. yüzyıl kayıtlarında Aynü’l-Arus nahiyesine bağlı gözüken köyün adı, gene Avliya olarak kayıtlara geçmiştir[86]. Köyün adını burada yatan Ali Cilbir isimli veliden veya burada kışlayan Evliyâlu Cemaatinden aldığı sanılmaktadır.
Bu köye yerleşen ilk Karahasanlı, Nahurların dedesi Asef’tir. Asef, burada birkaç yıl kaldıktan sonra Gavurviran’a (Türkören) göçmüştür. Mıstıklardan olan Hasan oğlu 1860 doğumlu Hakko, amcasının oğlu Ali’nin bir kavga sırasında öldürülmesi üzerine Karahasanuşağı Köyü’nden ayrılarak buraya yerleşmiştir. Burada uzun süre yaşayan Hakko’nun Hasan (Kellor) ve Kör Mamo adlı iki oğlu olmuştur. Hasan’ın iki oğlu, Kör Mamo’nun ise bir kızı ve altı oğlu bulunmaktadır. Soyadları “Atan” olan bu aile mensupları günümüzde Adana’da yaşamaktadır.
e) Koçovası Köyü/Afşin
Karahasanuşağı köyünde Kundolarla yaşanan olaylar yüzünden Koçovası tarafına giden Sıla Kamiklerin büyük dedesi Süleyman’ın oğlu İbrahim, adamlarıyla beraber, köyün girişinde bulunan pınarın başında dinlenir. Hem pınarın suyu hem de çevrenin doğal güzelliği İbrahim’in çok hoşuna gider ve adamlarına “Aslında tam konulacak bir yermiş.” der. Orada bulunan bir çoban da “Beyim, boşuna heveslenmeyin; Halil Ağa[*] seni buraya koymaz,” deyince, o kızgınlıkla hemen kazmayı vurup, oraya yerleşir[87] (1860).
Koçovası köyünden bir görünüş
1530[88] ve 1563[89] tarihli belgelerde Koç Ovası olarak belirtilen köyün adı, 1868 yılı Halep Salnamesinde Koçabad olarak geçmektedir[90]. Köyde, Karahasanlıların Kamıklı kolundan olan ve yaklaşık on haneden oluşan, Gülkaynar ve Tut soyadlı aileler ile Mıstıklı kolundan olan Kanat soyadlı aileler bulunmaktadır.
Kahramanmaraş ilinin, Afşin ilçesine bağlı olan Koçovası köyü, il merkezine 174 km, ilçe merkezine de 50 km uzaklıktadır. Doğusunda Büyüktatlar ve Örenli, batısında Armutalan ve Dağlıca, kuzeyinde Söğütderesi ve Oğlakkayası, güneyinde Tanır ve Tarlacık köyleri yer almaktadır. Ekonomisi, tarım ve hayvancılığa dayalı olan köyde, ilköğretim okulu, elektrik şebekesi ve sabit telefon mevcuttur. Köy yolu asfaltla kaplıdır. Köy içinde Roma döneminden kalma ve iki tünelle dışarıya bağlanan bir höyük ile köyün güneyinde yine aynı döneme ait iki küçük tümülüs bulunmaktadır.
f) Oğlakkayası ve Tanır/Afşin
Kahramanmaraş ilinin Afşin ilçesine bağlı olan Oğlakkayası köyü, il merkezine 184 km, ilçeye merkezine 60, Elbistan ilçesine ise 85 km uzaklıktadır. Karasal iklime sahip olan köyün ekonomisi tarım ve hayvancılığa dayalıdır. Köyde ilköğretim okulu vardır ancak taşımalı eğitim uygulanmaktadır. Köyün içme suyu ve elektrik şebekesi vardır ancak kanalizasyon sistemi ve sabit telefon bulunmamaktadır. Koçovası ile Oğlakkayası arasındaki yol şose durumundadır.
Oğlakkayası köyü
Köyün adı 1563 tarihli bir haritada da “Oğlak Kayası” olarak geçmektedir. Karahasanlıların son iki yüzyılda bu köye çeşitli nedenlerle gidip kaldıkları ve geri döndükleri önemli yerleşim yerlerinden biridir. Bu köyde, Karahasanlıların Mıstasıllı kolundan olan, Kaya soyadlı aileler ile Mıstıklı kolundan olan, Gökdoğan, Muyan ve Taş soyadlı aileler yaşamaktadır.
g) Gövdeli (Muratı) Köyü/Doğanşehir
Gövdeli (Muratı) Köyü’nden bir görünüş
Dört haneden oluşan Karahasanlılar 1940’lı yıllarda Muratı Köyü’nün Kilise mevkiine yerleşmiştir. Bunlar, 16 kişilik nüfusa sahip olan Kahraman soyadlı İrro, Halil ve Şerif’in çocuklarıdır[92].
Karasal iklimin etki alanı içerisinde bulunan köyün ekonomisi, tarım ve hayvancılığa dayalıdır. Köyde, ilköğretim okulu, içme suyu şebekesi, elektrik şebekesi ve sabit telefon mevcuttur. Köye ulaşımı sağlayan yolun büyük bir bölümü asfalt ile kaplıdır.
h) Pazarcık (Merkez)
Kahramanmaraş il merkezine 47 kilometre uzaklıkta yer alan Pazarcık, Güneydoğu Anadolu ile Doğu Anadolu bölgelerinin kesişim noktasındadır. Toplam 1.253 km’lik geniş bir yüzölçümüne sahiptir. Pazarcık’ın kuzeyinde Çağlayancerit, güneyinde Yavuzeli, Şehitkamil ve Nurdağı ilçeleri; batısında Türkoğlu ve Dulkadiroğlu, doğusunda ise Gölbaşı ve Besni ile Araban ilçeleri bulunmaktadır. Deniz seviyesinden 731 metre yükseklikte yer alan Pazarcık, bir bölümü verimli ovalardan, bir bölümü de engebeli olan bir araziye sahiptir. İlçede bulunan Kartalkaya Barajı, bölgedeki tarımsal ve kentsel su ihtiyacını karşılamaktadır. İklimi, Akdeniz iklimi ile karasal iklim arasında bir geçiş sergilemektedir. Bölgenin doğal bitki örtüsü meşe, yabani Antep fıstığı (menengiç) ve çam ağaçlarından oluşmaktadır.
Pazacık’tan bir görünüş
1877 yılında kaza (ilçe) statüsü kazanmış olan Pazarcık’ta, yerel yönetim hizmetlerini kurumsallaştırmak amacıyla 1917 yılında belediye teşkilatı kurulmuştur. Cumhuriyet dönemindeki idari düzenlemeler kapsamında 1933 yılında Gaziantep’e bağlanan ilçe, bölge halkının talebi ve idari gereklilikler sonucunda 12 Ocak 1944 tarihinde yeniden Kahramanmaraş’a bağlanmıştır. Dinamik bir demografik yapıya sahip olan Pazarcık’ın nüfusu, 2024 yılı itibarıyla 67.057 olarak kayıtlara geçmiştir[93]. İlçede Bozdağlar, Ağcabeyler, Kığolar ve Maçonlar yaşamıştır veya yaşamaktadır.
Bozdağlar ve Ağcabeyler: Karahasan’ın küçük oğlu Kamber’in soyundan gelen ve daha önce Göçer (Lordin) köyünde yaşayan Bozdağlar ve Ağcabeylerin önemli bir bölümü günümüzde Pazarcık’ta ikamet etmektedir. Boy Beyliği gibi uzun bir idarecilik geçmişleri bulunan Bozdağlar, ayrıca, Atmalı Federasyonuna bağlı olan on iki aşireti yaklaşık bir asır boyunca yönetmişlerdir[94]. Bundan dolayı bölgede sosyal ve siyasal bir saygınlığa sahip olmuşlar. Neticede Pazarcık’ın merkezi ve yerel yönetimi ile ülke siyasetinde önemli bir rol oynamışlar.
Farklı illerde yaşayan Bozdağlar ve Ağcabeylerin yaklaşık nüfusu 600 civarındadır. Tarım ve ticaretle uğraşmaktadırlar.
Kığolar: Bunlar, Karahasan’ın ikinci oğlu Yusuf’un soyundan gelen Birimler koluna mensuptur. Bozdağlar Göçer (Lordin) Köyü’nde yaşarken onların kâhyalığını yapan bu aile, Bozdağların Pazarcık’a göç etmesiyle birlikte onlarla beraber Pazarcık’a gelmiş
tir. Bu aile mensupları kâhyalık hizmetinin yanı sıra Paşa’nın silahlı gücüne de katkı sağlamışlardır. Günümüzde Pazarcık’ta yaşayan bu ailenin soyadı Delibalta’dır[95].
Maçonlar: Maçonlar, Karahasan’ın üçüncü oğlu Mustafa’nın soyundan gelmektedir. Maçonlardan olan Hamo ve Vakkas kardeşlerin anneleri Çöplü köyündenmiş. Bu yüzden bunlara Çöplülü diyorlarmış. Konargöçer hayatı yaşayan bu aile Tahtalı Yaylası’nda iken, 500 civarında küçükbaş, 100 civarında da büyükbaş hayvanları varmış. Hamo ve Vakkas, her yıl güz mevsiminde, aileleriyle birlikte, 10 gün kadar, Pazarcık’taki Nefsi Doğanlı köyündeki Filo Mehmet’in babası olan Mamo Ağa’nın yanında kalıyormuş. Mamo Ağa hem kirveleri hem de çok iyi dostlarıymış. Bu köyde iken Hamo, iki karısı ve dört çocuğu, bir salgın hastalık yüzünden ölmüş. Buna üzülen Mamo Ağa, Vakkas’a “Bu kışı köyde geçirin!” demiş. Vakkas da itiraz etmemiş ve çadırlarını köyde kurarak orada kalmış. O yıl kış çok sert geçmiş ve Vakkas’ın bütün hayvanları telef olunca, Mamo Ağa Vakkas’a temelli olarak köyde kalmalarını teklif etmiş. O da kabul etmiş. Bunun üzerine Maçonlar, XX. yüzyılın başlarında Nefsi Doğanlı köyüne yerleşmiş.
Vakkas ve çocukları Kamo ile İbrahim’in eşkıyalığa meyilli oldukları söylenmektedir. Bir gün Pazarcık civarında bir kervanın soyulması üzerine, bu olayın Vakkas ve çocukları tarafından gerçekleştirildiği iddia edilerek Vakkas yakalanmış ve karakola götürülerek ağır şekilde darp edilmiştir. Yakup Hamdi Paşa’nın devreye girmesiyle serbest bırakılan Vakkas, uğradığı darp nedeniyle kırk gün sonra hayatını kaybetmiştir.
Vakkas’ın oğlu Kamo, Pazarcıklı Filo (Mehmet) Ağa’nın yanında çalışırken şiddetli bir kulak rahatsızlığı nedeniyle ölmüş; bunun üzerine kardeşi İbrahim onun işlerini devralmıştır. Neticede Maçonlar uzun bir süre Pazarcıklı Filo Ağa’nın kâhyalığını yapmışlardır. Günümüzde Maçonların on hanesi Pazarcık’ta, yedi hanesi ise Halep’in Afrin ilçesine bağlı Cinderesi Köyü’nde yaşamaktadır[96]. Soyadları Üste’dir.
i) Kösüklü Köyü/Gölbaşı
Tongolar: Karahasanlı köylerin dışındaki yerlerde kalan Tongolar, Köse ve Kuzu soyadlı Kuzu soyadlı. Bunlardan Mehmet Köse Yukarı Höcüklü köyüne bağlı Kırkpınar mahallesinde, Ali Hüseyin ve Hasan Köse Adıyaman ilinin Gölbaşı ilçesine bağlı Kösüklü köyünde; Hasan, İbrahim ve Resul Kuzu ise Pazarcık ilçesinin Kadimeler mahallesine yerleşmişler. Hasan Köse’nin çocukları dışındaki Tongolar Gaziantep’e yerleşmişler. Yedi-sekiz aileden oluşan bu Tongolar, Birimler sülalesindendir.
Kösüklü, Adıyaman ilinin Gölbaşı ilçesine bağlı bir köydür. Köy, il merkezine 84 km, ilçe merkezine ise 21 km uzaklıktadır. 2021 yılında nüfusu 178’dir.
Kösüklü Köyü
j) Cinderesi/Afrin/Halep
Suriye’nin kuzeyinde, Halep ilinin Afrin ilçesine bağlı bir belde olan Cinderesi, Afrin Çayı kıyısında yer almaktadır. Halep’e 68,4 km, Afrin’e ise 20,9 km uzaklıktadır. Bu köyde yaşayan Karahasanlılar Mıstıklı koluna mensup olup “Maçonlar” adıyla bilinmektedir. Köyün ileri gelenleri Hacı İbrahim ve kardeşi Şükrü’dür. Bunlar, Pazarcık’taki Maçonlarla akrabadırlar.
Cinderesi Köyü/Afrin/Halep
__________________________________________
[73] BOA, TD, nr. 402, s. 122 ve 664, sene 938 (1532); Halaçoğlu, AACO Cilt II sayfa 564-565
[74] TSMA, D, nr. 4166 s. 1b, sene 1057-58 (1647-49); BOA, MAD, nr. 6159, s. 49 sene 1051 (1641-42); EV. HMH.nr. 394, s. 3a; Halaçoğlu, AACO Cilt II sayfa 564
[*] Mehmet (Momık, Kamber o, 1839 d.) Hasan ağa ile Derviş ağanın babasıdır.
[**] Emirhan (Amoyi Cıme, 1847 d.) 1929 doğumlu Emirhan Çetin’in dedesidir.
[75] Abdullah Edizer, (1922 d. Mısto o.)
[76] Halaçoğlu, AACO Cilt II s. 617-618
[77] BOA, TD, nr. 402, s. 122 ve 664, sene (1532);
[78] TKA, TD, nr. 101 s. 213b, sene 971 (1563-64); Halaçoğlu, AACO Cilt II s. 617
[79] BOA, TD, nr. 419, s. 209, sene Kanuni Devri (1520-1566)
[80] 456 Numaralı Elbistan Kadı Sicili 1884-1890 yılları arası.
[81] Eröz, M., Doğu Anadolu’nun Türklüğü.
[*] “Tong”, Eski Türkçede dağ demektir. Bu yüzden aileye “Dağ” soyadı verilmiş.
[82] Yinanç ve Elibüyük, age, s. 581
[83] Halaçoğlu, AACO Cilt II s. 830; BOA, TD, nr. 402, s. 592, sene 938 (1532)
[84] Kurt, Hacı Mustafa. (Şereflü, Oğuzların Yıva boyuna bağlıdır. AGB)
[85] BOA, MAD, TD, nr. 14679, s. 51-52, sene 1630-31
[86] 998 Numaralı Defter cilt II1530[88] ve 1563[89] tarihli belgelerde Koç Ovası olarak belirtilen köyün adı, 1868 yılı Halep Salnamesinde Koçabad olarak
[*] 1785(?) doğumlu Halil Ağa, Koçovası’ndaki Karo Kâhyaların dedesidir.
[87] Musa Tut (Gülkaynak).
[88] 998 Nu. Muhasebe-i Vilayet-i Diyar-i Bekr ve Arab ve Zü’l-Kadiriyye Defteri
[89] Yinanç ve Elibüyük, age.
[*] 1785(?) doğumlu Halil Ağa, Koçovası’ndaki Karo Kâhyaların dedesidir.
[87] Musa Tut (Gülkaynak).
[88] 998 Nu. Muhasebe-i Vilayet-i Diyar-i Bekr ve Arab ve Zü’l-Kadiriyye Defteri
[89] Yinanç ve Elibüyük, age.
[90] 1285 (1868) yılı Halep Salnamesi
[91] Bu harita, 998 Numaralı Muhasebe-i Vilayet-i Diyar-i Bekr ve Arab ve Zü’l- Kadiriyye Defterindedir.
[92] Esat Eren, (Ali oğlu)
93] https://www.pazarcik.gov.tr/pazarcik
[94] Gökhan, İ., Paşo Yakup Hamdi. [
[95] Resul Çiftçi, (Hasan oğlu)
[96] FiloMehmet Üste, (İbrahim oğlu)